Yıl 1980: Sahipsiz Sirenler.

Ankara’nın gri sabahlarından biriydi. Asfaltın üzerinde süzülen siyah-beyaz bir polis aracı, omuzlarında ağır bir yük taşıyordu. O yıllarda ambulans, sadece beyaz bir minibüs değil; bazen bir polisin vicdanı, bazen de bir hastane koridorunun ucu bucağı belli olmayan uzantısıydı.

Kasaba hastanesinin bahçesinde, motoru hala sıcak olan eski bir ambulans duruyordu. Şoför Ahmet Efendi, telefonun başında beklerdi. Bir mahalleli arar, "Hanım fenalaştı!" derdi; Ahmet Efendi gider, hastayı evinden alır, hastaneye getirirdi. Her şey bu kadar basitti: Bir telefon, bir araç, bir hastane.

Ancak otoyolun karanlığında işler değişiyordu. Şehrin dışındaki o keskin virajda bir kaza olduğunda, gökyüzüne yükselen yardım çığlığının bir adresi yoktu. Oraya kim gidecekti? En yakın hastane mi? Yoksa devriyedeki trafik polisi mi?

Emniyet Genel Müdürlüğü, bu belirsizliğe bir çözüm bulmaya çalışıyordu. Yol kenarlarındaki bazı stratejik noktalara, üzerinde "Ambulans" yazan polise ait araçlar yerleştirilmişti. Bir kaza olduğunda, bu araçların ışıkları karanlığı yırtarak yardıma koşuyordu. Ama bir sorun vardı: İletişim. Polis, yaralıyı hayata tutmaya çalışırken, gideceği hastanenin o anki durumundan habersizdi. Özel hastaneler kendi nakil araçlarıyla kendi yollarında, kamu hastaneleri ise kendi imkanlarıyla bambaşka bir frekanstaydı.

Bir gün gazetelerde 2918 Sayılı Karayolları Trafik Kanunu manşet oldu (1983). Devlet, Sağlık Bakanlığı’nın omzuna bir el koymuş ve "Yollardaki bu can pazarı senin sorumluluğunda," demişti. Artık ilk yardım ve taşıma işi bir "görev" haline gelmişti. Ama hikayenin en hüzünlü kısmı buradaydı: Kanun gelmişti ama o kanunu sahada yönetecek bir "merkez" hala yoktu.

1985 yılının bütçe görüşmelerinde, Meclis’in ağır havasında Bakan Mehmet Aydın kürsüye çıktı. Elindeki kağıtları kenara bıraktı ve gerçeği bir tokat gibi yüzlere çarptı:

"Maalesef herkesin bildiği gibi, Türkiye’de modern anlamda acil yardım sistemleri, merkezleri kurulup, faaliyete geçirilememiştir."

Bu sözler, yollarda can verenlerin, koordinasyonsuzluk içinde kaybolan dakikaların ve birbirinden kopuk ambulansların özetiydi. Her yerde her kurumda ambulans var ama organizasyon yoktu.

Bu hikaye, bugünkü gelişmiş acil yardım sistemimizin ne kadar zorlu ve "sahipsiz" yollardan geçerek inşa edildiğini hatırlatıyor.

1980’lerin o "siren sesli kaosu"ndan modern sisteme geçiş, aslında bir teknoloji hikayesinden ziyade bir zihniyet devrimi hikayesidir. O yılların ambulansları ve sağlık politikaları, bugünün yüksek teknolojili sistemine giden yolda çok ilginç ara duraklardan geçti.

Eskiden ambulans bir "hizmet" değil, bir "imkan"dı. Parası olanın veya şanslı olanın ulaştığı bir araçtı. Bugün ise "Acil Sağlık Hizmetleri" devletin anayasal bir zorunluluğu ve entegre bir teknolojik ağı haline geldi. Emeği geçenlere saygıyla.

Paramedik Habip GOSTAK

Tıp Tarihi (112 Tarihi) Bilim Uzmanı

Kaynaklar ve Notlar

1. İnegöl Devlet Hastanesi. Sağlık Tarihi Ambulans ve Oyuncak Ambulans Müzesi (Müzedeki Ambulanslar Hakkında Bilgilendirme). Bursa : İnegöl Devlet Hastanesi Başhekimliği, 2020.

2. Erbay, Hasan. Türkiye’nin İlk Ambulans Servisi: 077 Hızır Acil. Türkiye Klinikleri Tıp Etiği-Hukuku-Tarihi Dergisi. 2021, Cilt 29, Sayı: 3, s. 323-330.

3. TBMM (1984). Konu: Sağlık ve Sosyal Yardım Bakanlığı 1985 Mali Yılı Bütçesi ile 1983 Mali Yılı Kesin Hesabı Münasebetiyle. Ankara : TBMM 17.Dönem, Yasama Yılı:2, Oturum:46, 18.12.1984.

4. Gostak, Habip. Türkiye'de 112 ASH Tarihi, E-Kitap, Google Kitaplar, 2021.

Not: Bu yazıda gerçek bilgiler ışığında, kurgusal anlatım yapılmaktadır. 112 Tarihi ile ilgili daha fazla bilgiye Habip GOSTAK'ın Türkiye'de 112 ASH Tarihi isimli kitabından ulaşabilirsiniz.