Tıp Dilinin Türkçeleşmesi ve Sultan-Hekim İlişkisi

Beylikler Döneminde Tıp Dilinin Türkçeleşmesi ve Sultan-Hekim İlişkisi

Anadolu, tarih boyunca farklı kültürlerin harmanlandığı, medeniyetlerin köprü kurduğu bir coğrafya oldu. Ancak bu coğrafyanın "Türk yurdu" haline gelmesi, fetihlerin yanı sıra kalemle ve şifa dağıtan ellerle mümkün oldu. Anadolu Selçuklu Devleti’nin dağılmasıyla şekillenen Beylikler dönemi, siyasi bir bölünme olarak görülse de Türk-İslam kültürünün, sanatının ve özellikle tıp biliminin yerel bir dille yeniden doğuşuydu.

İslam dünyasında Arapça, edebiyat ve bilim dili olarak uzun süre hüküm sürmüştü. Hatta o dönemde “Türkler, ailesine Türkçe, Allah’ına Arapça, sevdiğine ise Farsça seslenir” sözü, bu dillerin hiyerarşik dağılımını özetliyordu. Ancak Beylikler dönemi, bu hegemonya karşısında "milli bir duruş" sergiledi.

Beyler, Arapça ve Farsça bilmedikleri için yazılan eserlerin Türkçe olmasını şart koştular. Bu durum, tıp dilinin Türkçeleşmesi yolunda atılan en büyük adımdı. Germiyan, Aydın, Candar ve Osmanoğulları, bilim adamlarını teşvik ederek tıp dünyasına Yâkûbiyye, Sultâniyye ve Ravzatü’l-İtr gibi Türkçe eserler kazandırdılar.

O dönemin en ilgi çekici yönlerinden biri de sultanlar ile hekimler arasındaki ilişkilerdi. Sultanlar, hekimleri baş tacı ediyorlardı. Tarihin tozlu sayfalarında karşımıza çıkan en meşhur örneklerden biri, Çelebi Mehmed ile Hekim Sinan arasındaki ilişkidir. Ankara’da hastalanan sultana "ruhi bunalım" teşhisi koyan ve tedavisiyle onu hayata döndüren Hekim Sinan, bu başarısının mükafatını hem kıymetli hediyeler hem de toprak ile almıştı.

Aydınlı Mehmed Bey’in sarayında, Yahudi bir hekime kadıların ve müderrislerin ayağa kalkarak saygı göstermesi, bugün bizlere modern çağın çok ötesinde bir medeniyet anlayışını hatırlatıyor.

Sağlık, o dönemde bir vakıf kültürüydü. Kütahya’da Germiyanoğlu Yâkûb Bey’in vakfiyesinde yer alan "ve dahi anda kim haste olası olursa, ana hekim getüreler, ilâc itdüreler..." ifadeleri, tıp hizmetinin halka nasıl bir şefkatle sunulduğunun kanıtıdır. Üstelik bu hizmet sadece Türklere değil, sınır tanıyan bir hoşgörüyle her dinden ve mezhepten insana sunuluyordu.

Sonuç olarak; Beylikler dönemi, Anadolu’yu sadece bir vatan yapmakla kalmamıştır. Türkçeyi bir devlet ve bilim dili olarak yüceltmiş, hekimliği ise sultanın en yakınındaki saygın bir makama taşımıştır. Bugün tıbbın tarihine baktığımızda, bu köklü geçmişin izlerini sadece kitaplarda değil, o günkü beylerin halkına sunduğu şefkatli mirasta da görüyoruz.

Habip GOSTAK

Sağlık Yönetimi, Tıp Tarihi ve Etik Bilim Uzmanı

Kaynaklar:

A. Süheyl ÜNVER, Selçuk Tababeti.

Ali Haydar BAYAT, Tıp Tarihi.

Habip GOSTAK, Türkiye'de 112 ASH Tarihi.

Yorumlar

Bu blogdaki popüler yayınlar

SAMPLE Nedir?

Hasta ya da yaralının kişisel öz geçmişinin sorgulanmasında kullanılan soruların baş harflerinin kısaltılmasından oluşan SAMPLE, yapılacak tıbbi müdahalede yön göstericidir. Birinci değerlendirmesi yapılan hasta ya da yaralının bilinci açık ise ikinci değerlendirmeye hasta/yaralı ile konuşarak başlanmalı ve bu sayede tıbbi müdahaleler için bilgiler elde edilmelidir. İnsanların en zor anlarında onlarla iletişim kurmak zorunda olan ATT/paramedikler, etkin bir acil tıbbi müdahaleyi başlatabilmeleri için bilgi edinme işlemini belirli bir standart içerisinde ve bazı kurallara riayet ederek yapmalıdırlar. Kişisel öz geçmiş yapılacak tıbbi müdahalede yön gösterici olacaktır. Tıbbi geçmiş ya da kişisel öz geçmiş SAMPLE ile öğrenilir. SAMPLE (Hasta/yaralının Kişisel Öz geçmişi) Sings and Symptom (Belirti ve Bulgular): Hasta/yaralının şikayetleri ve sağlık personelinin muayenede elde ettiği tıbbi veriler. Allergies (Alerjileri): Hasta/yaralının herhangi bir madde yada ilaca karşı duyarlılığı...

Devamını Gör »

Oksijen Maskeleri Nelerdir?

OKSİJEN MASKELERİ Oksijen maskeleri, ağız ve burnu içine alacak şekilde tasarlanmış, üzerinde küçük delikler bulunan, yumuşak kauçuk ya da şeffaf plastikten yapılmış, hasta/yaralıya oksijen verilmesini sağlayan araçlardır. Üzerinde bulunan burun klipsi ile lastiği maskenin yüze rahatça oturmasını sağlar. Maske alt kısmındaki özelliğine göre adlandırılır. Her tür maskenin alt kısmından oksijen kaynağına uzanan bir hortumu bulunur. Oksijen maskelerinin yetişkin ve pediatrik hasta/yaralılarda kullanılmak üzere değişik ebatları mevcuttur. Basit Yüz Maskesi Hastanın ağız ve burnunu içine alacak şekilde tasarlanmış, alt kısmında hortumu bulunan kauçuk ya da plastikten yapılmış maske çeşididir. Basit yüz maskesinin üzerinde nefes verme sırasında fazla gazların çıkışını sağlayan iki taraflı küçük delikler ve başa takmak için elastik bir bant ya da lastik bulunur. Yetişkin ve çocuklarda kullanılmak üzere çeşitli ebatlarda olan basit yüz maskesi ile hasta/yaralılara % 40-60 konsa...

Devamını Gör »

Uygun boy airway nasıl belirlenir?

Uygun boy oral airway seçimi: Oral airway seçimi, hastanın yaşına, cinsiyetine ve fiziki görünümüne göre değişir. Teorik olarak, yetişkin erkeklerde 4-5 numara, yetişkin kadınlarda 2-3, gençlerde 2, çocuklarda 1-0, bebeklerde 00, yeni doğanlarda ise 000 numaralar kullanılır. Pratik uygulamalarda ise hasta/yaralının ön dişleri ile çenenin köşesi arasındaki mesafe ölçülerek veya dudak kenarından kulak memesine kadar uzunluğu olan airway seçilir. GERİ DÖN:

Devamını Gör »

Glaskow Koma Skalası (GKS)

Glaskow Koma Skalası (GKS) Glaskow Koma Skalası (GKS) hasta/yaralıların bilinç düzeyinin değerlendirilmesinde kullanılan bir yöntemdir. Birinci değerlendirmede yer alan AVPU Skalasının ikinci değerlendirmedeki karşılığıdır da denilebilir. Glaskow Koma Skalasıyla, AVPU Skalasına göre daha detaylı bir bilinç değerlendirmesi yapılabildiğinden ikinci değerlendirmede kullanılır. Glaskow Koma Skalasında; göz açma, sözel ve motor yanıt değerlendirilerek hasta/yaralının bilinç düzeyi puanlandırılır. Glaskow Koma Skalasında puanlama, en kötü 3 puan en iyi 15 puan şeklindedir. Hasta/yaralının bilinç düzeyi değerlendirildiğinde GKS puanı; 3- 8 puan ise; Anlamlı nörolojik hasar olduğunu, 9- 12 puan ise; Orta dereceli nörolojik hasar olduğunu, 13- 14 puan ise; Hafif nörolojik hasar olduğunu gösterir. GERİ DÖN

Devamını Gör »

Paramediklerin Görev ve Yetkilerinde Önemli Değişiklikler

Acil ilaç uygulama konusunda paramediklere bütün yollar serbest! Paramediklere, ayrıca mekanik ventilasyon uygulama yetkisi verildi. Ve artık iğne dekompresyon uygulaması yapabilecekler. İşte detaylar. Acil Sağlık Hizmetleri (ASH)'nin sunumunda, özellikle hastane öncesi acil sağlık hizmetlerinin baş aktörlerinden biri olarak kabul edilen paramedik mesleği ile ilgili bugüne kadar birçok gelişme sağlandı. Bunlardan en önemlisi, 2005 yılında Tababet ve Şuabatı Sanatlarının Tarzı İcrasına Dair Kanun'da yapılan değişiklikle, belli sınırlar çerçevesinde hastaya müdahale yetkisinin verilmesidir. Ardından 2006 yılında yayınlanan 26369 sayılı Ambulanslar ve Acil Sağlık Araçları ile Ambulans Hizmetleri Yönetmeliği ve bu yönetmelikte yapılan düzenlemeler ile hekim bulunmayan ambulanslarda paramedik bulundurma zorunluluğunu getirilmiştir. 2007 yılında yayınlanan, Acil Sağlık Hizmetleri Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik ile pa...

Devamını Gör »

Paramedik Öğretim Görevlisi Bulunamıyor!

Okullar öğretim görevlisi arıyor. Hocalar sitem ediyor: P aramedik bölümüne paramedik mezunu öğretim görevlisi bulamıyoruz diye. Haklısınız hocam! Biz de sitemkarız, sisteme ve içimizdeki 112 aşkına… İçimizdeki 112 sevgisi bizi bu hale getirdi, maalesef! Paramedik bölümünden mezun olduğumda, dikey geçiş ile lisans tamamlayabileceğim tek bölüm hemşirelikti. Oysa hemşire olduğumda 112’de çalışmama izin verilmeyecekti. O dönem, Çanakkale’de Afet Yönetimi bölümünün açıldığı zamanlardı. Paramedik olarak mezun olan her gencin gönlünden geçiyordu burada okumak. Ancak Acil Tıp Teknisyeni (ATT)mezunu yani Meslek Lisesi çıkışlı olduğumdan o bölüme geçmem imkansızdı. Afet bölümü, düz liseye öncelik tanıyordu. Üstelik Dikey Geçiş Sınavı (DGS)ile paramedik mezunu da almıyordu. Sözleşmeli olarak 112’de işe başladım. Önlisans mezunu olarak kalmamalıydım. Lisans bitirmem gerekiyordu. Ancak DGS ile tercih edebileceğim lisans bölümü hemşireliği bitirdiğim...

Devamını Gör »

Eksitus Kararı

Acil Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğümüzün ‘eksitus kararı’ hakkındaki yazısına ilişkin soru işaretleri gün geçtikçe haklı olarak artıyor. Meslektaşlarımızın çoğunluğu böyle bir emrin uygulanmasının doğuracağı olumsuz sonuçlar üzerinde dururken, bilimsel veriler ile mesleki tecrübeler de kararın uygulanabilirliğinin mümkün olamayacağı tarzında şekilleniyor. Fırsat buldukça ambulansın bir cankurtaran olduğunu anlatmış, olay yerinde müdahalenin önemini vurgulamış bir paramedik olarak kararı zihnimde yorumlamaya çalıştım. Eskiye nazaran 'gerçekten acil vakalar'a daha az gitmeye başlayan 112lerin, en önemli müdahale fırsatı bulduğu arrest vakalarına da müdahalesinin kısıtlanması algısı yaratacak bu kararın, sistemin daha da etkisizleşmesine yol açma ihtimali oldukça yüksektir. Üzüldüm, umarım endişelerim yersizdir. Konuyla ilgili PARDER’in ‘Ölüm kararı ikilemi çözülmelidir’ başlıklı çağrısı bu konuda verilen en akılcı öneridir. Meslektaşlarımız adına bu yazıyı kalem...

Devamını Gör »

Görev Kıyafetlerimiz Nelerdir?

112 Acil Sağlık Hizmetleri Personelinin Görev Kıyafeti (Üniforma) 112 acil sağlık hizmetlerinde görev yapan personel, görevi süresince 112 ASH Personel Kıyafet Genelgesi 'ne göre üniforma giymek zorundadır. Bu genelge yazlık ve kışlık kıyafetler olarak düzenlenmiştir. Yazlık kıyafetler: Kep, bot, yazlık pantolon, kısa kollu gömlek veya kısa kollu tshirt ve yelekten oluşur. Kışlık kıyafetler: Kep, bot, kışlık pantolon, sıfır yaka kazak, uzun kollu gömlek veya uzun kollu penye, mont ve yağmurluktan oluşur.

Devamını Gör »

Stajda Paramedik Öğrencisinden Beklenenler

Bu yazımda, 112 Acil Sağlık Hizmetleri bünyesinde ambulans stajlarına başlayacak olan paramedik öğrencilerine bazı tavsiyelerim olacaktır. Paramedik, acil sağlık hizmetlerinin temel taşıdır ve bu rolü üstlenecek öğrencilerden beklentiler oldukça yüksektir. Bu beklentiler sadece akademik başarıyla sınırlı kalmaz; aynı zamanda yoğun stres altında doğru kararlar verebilmeyi, pratik becerileri ve güçlü bir karakteri de kapsar. Ambulans stajı, bir paramedik öğrencisi için teorik bilginin pratiğe döküldüğü en kritik ve heyecan verici aşamadır. Bu süreçte hem mesleki gelişiminiz hem de ekibin uyumlu bir parçası olabilmeniz için sizden beklenen bazı temel davranışlar vardır. Bir paramedik stajyerinden beklenen temel davranışlar ve tutumlar şunlardır: 1. Mesleki Duruş ve Disiplin Nöbete daima zamanında hatta mümkünse 5-10 dakika erken gelmelisiniz. Çünkü ekip değişimini görmeniz ve ambulans kontrolleri için hazır olmanız önemlidir. Üniformanız her zaman temiz, ütülü ve eksiksiz...

Devamını Gör »

Dalga Şekline Göre Defibrilatör Çeşitleri Nelerdir?

Defibrilatörler verdikleri elektrik akımına göre ikiye ayrılırlar. Bunlar monofazik ve bifazik defibrilatörler olarak adlandırılırlar. Monofazik Defibrilatör Monofazik defibrilatörlerde dalga akımı tek yönlüdür. Elektrik akımı bir elektrottan diğerine akar. Bu dalganın etkili olabilmesi için enerji seviyesinin yüksek olması gerekir. Yüksek seviyeli elektrik akımının hastanın göğsünde yanık gibi istenmeyen yan etkileri olduğu vardır. Ayrıca, defibrilasyon ile hastaya dışarıdan bir elektrik akımı verildiği dolayısıyla kalp kasında hasarlara neden olabileceği unutulmamalıdır. Günümüzde özellikle hastane öncesi acil sağlık hizmetlerinde bifazik defibrilatör kullanımı daha yaygındır. Bifazik Defibrilatör Bifazik defibrilatörlerde dalga akımı iki yönlüdür. Birinci fazda akım bir elektrot diğerine akar. İkinci fazda akım ters yönde akmaya başlar. Bifazik defibrilatörlerde daha düşük enerji ile defibrilasyon uygulanır. Yapılan araştırmalara göre de bifazik defibrilatörler ile düşük ene...

Devamını Gör »

Habip GOSTAK

Bu Blogda Ara